Xử lý các phản ứng sau khi tiêm PRP là bước quan trọng giúp kiểm soát những biểu hiện như sưng, đỏ, đau nhẹ hoặc bầm tím tại vị trí tiêm, đồng thời phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường có nguy cơ dẫn đến biến chứng. Bài viết sau đây sẽ hướng dẫn cách phân loại phản ứng, xử lý biến chứng, theo dõi diễn biến, chăm sóc da và phòng ngừa rủi ro sau tiêm PRP.

Phân loại các phản ứng sau khi tiêm PRP
Các phản ứng sau khi tiêm PRP được chia thành hai nhóm chính gồm phản ứng thông thường và biến chứng. Sự phân biệt dựa trên mức độ tổn thương, diễn tiến triệu chứng và ảnh hưởng đến sức khỏe, thay vì chỉ dựa vào biểu hiện sưng đỏ ngay sau thủ thuật.
1. Thông thường
Phản ứng thông thường sau tiêm PRP chủ yếu là những thay đổi viêm nhẹ tại vị trí tiêm, thường xuất hiện sớm và giảm dần trong vài ngày. Chúng có thể liên quan đến tổn thương mô do kim tiêm, áp lực dịch sau tiêm và quá trình hoạt hóa tiểu cầu.
Khi được hoạt hóa, tiểu cầu trải qua quá trình khử hạt tiểu cầu, giải phóng yếu tố tăng trưởng như PDGF, TGF-β và VEGF. Những chất trung gian này tham gia điều hòa phản ứng viêm, hoạt động của nguyên bào sợi, hình thành mạch máu và sửa chữa mô. Tuy nhiên, hiện tượng sưng đỏ sau tiêm không chỉ xuất phát từ yếu tố tăng trưởng mà còn chịu ảnh hưởng trực tiếp của chấn thương cơ học tại vùng điều trị (1).
Các phản ứng thường gặp bao gồm:
- Phù nề và sưng nhẹ: Xuất hiện do tác động của kim tiêm, phản ứng viêm cấp tại vùng điều trị và hiệu ứng thể tích khi đưa chế phẩm vào mô. Trong pha viêm cấp, áp lực dịch kết hợp với sự thay đổi tính thấm thành mạch có thể khiến vùng da căng tức hoặc nổi gồ tạm thời, thường giảm dần khi phản ứng viêm thuyên giảm và dịch được hấp thu.
- Hồng ban khu trú: Vùng da quanh điểm tiêm ửng đỏ do giãn mạch và phản ứng viêm tại chỗ. Hồng ban thường giảm dần, không kèm nóng đau tăng liên tục hoặc lan rộng bất thường.
- Đau và ê ẩm tại chỗ: Cảm giác châm chích, căng hoặc đau nhẹ khi chạm vào vùng tiêm có thể xuất hiện do tổn thương mô và kích thích các đầu tận thần kinh cảm giác.
- Bầm tím: Kim tiêm có thể làm tổn thương các mao mạch nhỏ, gây xuất huyết vi mạch và tích tụ máu dưới da. Vết bầm thường thay đổi màu sắc trong quá trình hấp thu và mờ dần sau vài ngày đến hơn một tuần, tùy mức độ.
- Ngứa hoặc cảm giác nóng nhẹ: Có thể xuất hiện thoáng qua trong giai đoạn viêm và phục hồi mô. Triệu chứng cần được đánh giá lại nếu tăng dần, lan rộng hoặc đi kèm phát ban toàn thân.
Phần lớn phản ứng nhẹ có xu hướng cải thiện trong những ngày đầu. Một số trường hợp bầm tím hoặc nhạy cảm tại điểm tiêm có thể kéo dài hơn, đặc biệt khi điều trị trên diện rộng, tiêm nhiều vị trí hoặc kết hợp các thủ thuật xâm lấn khác.
Đặc điểm quan trọng của phản ứng thông thường là diễn tiến giảm dần. Nếu vùng da ngày càng sưng, nóng, đỏ hoặc đau nhiều hơn, cơ sở không nên tiếp tục xem đây là phản ứng phục hồi sinh lý mà cần chuyển sang đánh giá biến chứng.

2. Biến chứng
Biến chứng sau tiêm PRP là những tình trạng bất lợi vượt quá phản ứng mô dự kiến, có thể gây tổn thương kéo dài hoặc cần điều trị y khoa. Mặc dù PRP sử dụng máu tự thân, nguy cơ vẫn tồn tại ở từng giai đoạn của quy trình PRP từ lấy máu, xử lý chế phẩm đến đưa chế phẩm vào mô. (2).
Các biến chứng cần nhận diện gồm:
- Nhiễm trùng tại vị trí tiêm: Biểu hiện có thể gồm sưng nóng đỏ đau tăng dần, vùng da căng đau, xuất hiện dịch mủ hoặc sốt. Nhiễm trùng có thể liên quan đến nhiễm khuẩn trong quá trình chuẩn bị chế phẩm, thao tác tiêm hoặc chăm sóc sau thủ thuật.
- Viêm mô tế bào hoặc áp xe: Tình trạng viêm lan rộng, đau tăng, da nóng hoặc xuất hiện ổ tụ mủ cần được bác sĩ đánh giá sớm. Trường hợp nặng có nguy cơ lan sâu vào mô và gây nhiễm trùng toàn thân.
- Tụ máu: Xuất huyết từ mạch máu bị tổn thương có thể tạo khối sưng đau, căng hoặc bầm lan rộng. Nguy cơ đáng chú ý hơn ở người có rối loạn đông máu hoặc đang sử dụng thuốc ảnh hưởng đến đông máu.
- Phản ứng quá mẫn: PRP tự thân có nguy cơ dị ứng thấp, nhưng phản ứng vẫn có thể liên quan đến thuốc tê, chất hoạt hóa, chất sát khuẩn hoặc vật liệu tiếp xúc trong thủ thuật. Phát ban toàn thân, phù môi lưỡi hoặc khó thở là dấu hiệu cần cấp cứu.
- Nốt viêm hoặc tổn thương dạng u hạt: Một số trường hợp có thể xuất hiện nốt cứng, sưng kéo dài tại vị trí điều trị. Cần phân biệt phản ứng viêm, tụ máu, nhiễm trùng và các nguyên nhân khác trước khi xác định bản chất tổn thương.
- Tổn thương mạch máu hoặc thần kinh: Có thể biểu hiện bằng đau dữ dội, rối loạn cảm giác, thay đổi màu da bất thường hoặc dấu hiệu thiếu máu mô. Rối loạn thị lực sau tiêm vùng mặt là tình huống cấp cứu đặc biệt nghiêm trọng.
- Tăng sắc tố sau viêm: Có thể xuất hiện khi phản ứng viêm kéo dài hoặc da chịu thêm tổn thương từ lăn kim, laser hay các thủ thuật phối hợp. Nguy cơ cần được chú ý ở người có nền da dễ tăng sắc tố, đặc biệt nhóm da trung bình đến sẫm màu.
Các báo cáo biến cố bất lợi liên quan đến PRP đã ghi nhận nhiễm trùng, phản ứng viêm, nốt tại vị trí tiêm và một số biến cố nghiêm trọng hiếm gặp. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng về biến chứng nặng vẫn đến từ báo cáo ca bệnh, nên chưa đủ để xác định chính xác tỷ lệ xảy ra hoặc khẳng định mọi biến cố đều do PRP trực tiếp gây ra.
>> Xem thêm bài viết: Tiêm huyết tương giàu tiểu cầu nhiều có tốt không?

Hướng dẫn xử lý các biến chứng sau khi tiêm PRP
Khi nghi ngờ biến chứng sau tiêm PRP, nguyên tắc xử lý là ngừng các tác động không cần thiết, đánh giá mức độ nguy hiểm và chuyển người bệnh đến bác sĩ hoặc cơ sở y tế phù hợp. Nhân sự vận hành cần nhận diện sớm dấu hiệu bất thường, không tự thực hiện các can thiệp vượt quá phạm vi chuyên môn.
1. Ngưng các tác động
Ngưng các tác động lên vùng tiêm là bước cần thực hiện ngay khi xuất hiện phản ứng bất thường hoặc nghi ngờ biến chứng. Việc tiếp tục massage, sử dụng thiết bị thẩm mỹ hoặc thực hiện thêm thủ thuật có thể làm tăng tổn thương mô, gây đau hoặc khiến tình trạng viêm khó đánh giá hơn.
Cơ sở cần thực hiện những nguyên tắc sau:
- Dừng liệu trình đang thực hiện nếu phát hiện đau bất thường, sưng tăng nhanh, thay đổi màu da hoặc các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương mạch máu.
- Không massage mạnh, nặn, chích hoặc cố dẫn lưu vùng sưng khi chưa có chỉ định y khoa.
- Tạm ngưng các thủ thuật bổ sung như lăn kim, laser, peel hoặc điện di trên vùng da đang có biểu hiện bất thường.
- Không tự chườm nóng hoặc sử dụng các biện pháp làm tăng tuần hoàn tại vùng nghi ngờ nhiễm trùng, tụ máu hoặc tổn thương mạch máu.
- Ghi nhận thời điểm xuất hiện triệu chứng, mức độ đau, vị trí tổn thương và diễn tiến từ sau thủ thuật.
Đối với phản ứng sưng nhẹ đã được đánh giá là thông thường, có thể cân nhắc chườm mát gián tiếp trong thời gian ngắn để giảm khó chịu. Tuy nhiên, biện pháp này không thay thế việc thăm khám khi có dấu hiệu thiếu máu mô, nhiễm trùng hoặc biến chứng nghiêm trọng.
2. Không tự ý kê thuốc
Không tự ý kê thuốc là nguyên tắc quan trọng khi xử lý các phản ứng sau tiêm PRP, đặc biệt tại những cơ sở không có bác sĩ trực tiếp phụ trách chuyên môn. Việc lựa chọn thuốc phải dựa trên nguyên nhân, mức độ triệu chứng, tiền sử bệnh và các thuốc người bệnh đang sử dụng.
Một số sai sót cần tránh gồm:
- Tự dùng kháng sinh: Không sử dụng kháng sinh chỉ vì vùng tiêm sưng đỏ. Khi nghi ngờ nhiễm trùng, bác sĩ cần đánh giá tình trạng lâm sàng và quyết định có cần điều trị kháng sinh, lấy mẫu xét nghiệm hoặc dẫn lưu ổ nhiễm trùng hay không.
- Tự sử dụng corticosteroid: Thuốc có thể làm giảm biểu hiện viêm nhưng cũng có nguy cơ che lấp dấu hiệu nhiễm trùng hoặc gây tác dụng bất lợi khi sử dụng không đúng chỉ định.
- Tự dùng thuốc giảm đau, kháng viêm: Paracetamol có thể được bác sĩ cân nhắc để giảm đau. Với các thuốc kháng viêm không steroid như ibuprofen hoặc aspirin, cần xem xét nguy cơ chảy máu, bệnh nền và ảnh hưởng tiềm tàng đến chức năng tiểu cầu.
- Tự bôi thuốc điều trị lên vùng tiêm: Các chế phẩm chứa acid, retinoid hoặc hoạt chất dễ kích ứng có thể làm tăng khó chịu khi hàng rào da chưa phục hồi.
Nếu người bệnh đang sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc kháng kết tập tiểu cầu vì bệnh lý tim mạch, không được tự ý yêu cầu ngưng thuốc. Việc điều chỉnh cần do bác sĩ điều trị quyết định.

3. Chuyển đến bệnh viện
Chuyển đến bệnh viện hoặc cơ sở y tế có năng lực xử trí phù hợp là cần thiết khi phản ứng sau tiêm PRP có dấu hiệu tiến triển nặng, nghi ngờ nhiễm trùng sâu hoặc ảnh hưởng đến chức năng mô.
Các trường hợp cần chuyển khám khẩn cấp bao gồm:
- Sưng nóng đỏ đau tăng nhanh, đặc biệt khi kèm sốt, rét run hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.
- Vùng tiêm xuất hiện mủ, tổn thương lan rộng hoặc nghi ngờ áp xe.
- Tụ máu lớn nhanh, chảy máu khó kiểm soát hoặc đau căng dữ dội.
- Da tái trắng, tím bất thường, lạnh, đau dữ dội hoặc có dấu hiệu hoại tử.
- Rối loạn thị lực, đau mắt đột ngột, đau đầu dữ dội hoặc triệu chứng thần kinh sau tiêm vùng mặt.
- Khó thở, phù lưỡi họng, choáng hoặc ngất nghi do phản vệ.
Các dấu hiệu nghi ngờ tắc mạch, mất thị lực hoặc phản vệ cần được kích hoạt quy trình cấp cứu ngay, không chờ theo dõi thêm tại cơ sở. Những trường hợp này phải được chuyển đến đơn vị cấp cứu thích hợp trong thời gian sớm nhất.
Khi chuyển người bệnh, cơ sở cần cung cấp hồ sơ thủ thuật, vị trí tiêm, thời gian thực hiện, thông tin chế phẩm, vật tư và các thuốc hoặc chất hỗ trợ đã sử dụng. Những dữ liệu này giúp bác sĩ tiếp nhận đánh giá nguyên nhân và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Các nguyên tắc theo dõi phản ứng sau khi tiêm PRP
Theo dõi phản ứng sau tiêm PRP cần được thực hiện có hệ thống, từ thời điểm kết thúc thủ thuật đến khi vùng điều trị ổn định. Mục tiêu là ghi nhận diễn tiến hồi phục, phát hiện triệu chứng bất thường và bảo đảm người bệnh được đánh giá y khoa kịp thời khi cần.
1. Theo dõi sát 48 giờ đầu
Trong 48 giờ đầu sau tiêm PRP, cơ sở cần ưu tiên theo dõi mức độ sưng, đỏ, đau và các thay đổi tại vùng điều trị. Đây là giai đoạn những phản ứng tại chỗ có thể biểu hiện rõ, đồng thời một số biến chứng sớm cũng có thể bắt đầu xuất hiện.
Nội dung theo dõi nên tập trung vào:
- Mức độ phù nề: Xác định sưng khu trú hay lan rộng, có giảm dần hay tiếp tục tăng.
- Tình trạng hồng ban: Theo dõi màu sắc, phạm vi đỏ và mức độ nóng tại vùng tiêm.
- Cảm giác đau: Ghi nhận đau khi nghỉ, đau khi chạm và xu hướng thay đổi. Có thể sử dụng thang điểm đau từ 0–10 để so sánh giữa các lần đánh giá.
- Vết bầm: Quan sát diện tích, vị trí và tốc độ lan rộng của vùng xuất huyết dưới da.
- Biểu hiện toàn thân: Hỏi về sốt, mệt bất thường, khó thở, chóng mặt hoặc các triệu chứng khác.
Có thể tổ chức liên hệ sau thủ thuật qua điện thoại hoặc hình ảnh để cập nhật diễn tiến. Tuy nhiên, đánh giá từ xa chỉ mang tính hỗ trợ và không thay thế khám trực tiếp khi nghi ngờ biến chứng.
Mốc 48 giờ là khoảng theo dõi vận hành hữu ích, không phải thời gian bảo đảm mọi phản ứng đều an toàn. Những dấu hiệu nguy hiểm xuất hiện sớm vẫn cần được xử lý ngay tại thời điểm phát hiện.

2. Đánh giá bất thường sau 72 giờ
Sau 72 giờ, vùng điều trị cần được đánh giá lại nếu các triệu chứng không cải thiện, tiếp tục tăng hoặc xuất hiện biểu hiện mới như sưng nóng kéo dài, đau tăng, nổi cục bất thường, tiết dịch hoặc đỏ lan rộng. Đặc biệt, tình trạng sưng đau tăng trở lại sau khi đã thuyên giảm có thể gợi ý nhiễm trùng hoặc biến chứng cần được bác sĩ kiểm tra trực tiếp.
Cần phân biệt vết bầm đang giảm dần, có thể kéo dài hơn 72 giờ, với tình trạng sưng đau tiến triển hoặc tổn thương mô bất thường. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, cơ sở cần ghi nhận diễn tiến triệu chứng và bố trí thăm khám kịp thời, không tiếp tục theo dõi tại nhà nếu tình trạng đang nặng lên.
3. Chuẩn hóa tiêu chí kiểm tra lâm sàng
Chuẩn hóa tiêu chí kiểm tra lâm sàng giúp cơ sở theo dõi các phản ứng sau tiêm PRP một cách nhất quán, nhận diện sớm dấu hiệu bất thường và đưa ra hướng xử lý phù hợp. Các nội dung cần ghi nhận gồm:
- Thời điểm xuất hiện: Ghi nhận thời gian bắt đầu triệu chứng và diễn tiến sau tiêm.
- Mức độ sưng nề: Đánh giá vị trí, phạm vi, mức độ và xu hướng tăng hoặc giảm.
- Màu sắc da: Quan sát tình trạng hồng ban, bầm tím, tái trắng hoặc đổi màu bất thường.
- Mức độ đau: Xác định vị trí, mức đau theo thang điểm 0–10 và tính chất đau.
- Nhiệt độ vùng da: Kiểm tra tình trạng nóng khu trú hoặc nóng tăng dần.
- Dịch tiết: Theo dõi dấu hiệu rỉ dịch, mủ hoặc chảy máu bất thường.
- Triệu chứng toàn thân: Ghi nhận sốt, rét run, khó thở, chóng mặt hoặc dấu hiệu thần kinh.
- Hướng xử lý: Xác định trường hợp tiếp tục theo dõi, cần bác sĩ thăm khám hoặc chuyển cấp cứu.
Mỗi lần đánh giá cần được ghi nhận vào hồ sơ, kết hợp hình ảnh theo dõi trong điều kiện tương đối đồng nhất và có sự đồng ý của người bệnh. Cơ sở cũng nên tổng hợp các phản ứng bất lợi theo vùng điều trị, vật tư và nhân sự thực hiện để phát hiện bất thường lặp lại, từ đó rà soát và cải thiện quy trình an toàn.
Hướng dẫn chăm sóc sau khi tiêm PRP đúng cách
Chăm sóc sau tiêm PRP tập trung vào bảo vệ vùng điều trị, hạn chế kích ứng và giảm nguy cơ nhiễm trùng trong giai đoạn da phục hồi. Hướng dẫn cần được điều chỉnh theo vị trí tiêm, mức độ xâm lấn và việc PRP có được kết hợp với laser, lăn kim hoặc các phương pháp khác hay không.
Những nguyên tắc chăm sóc cần hướng dẫn gồm:
- Giữ vệ sinh vùng tiêm: Tránh chạm tay chưa vệ sinh lên vị trí điều trị. Làm sạch nhẹ nhàng theo hướng dẫn của bác sĩ, không chà xát hoặc sử dụng dụng cụ làm sạch có tính ma sát cao.
- Hạn chế tác động cơ học: Không massage, nặn hoặc ấn mạnh vùng tiêm trong giai đoạn đầu. Với các vị trí còn sưng, cần tránh những hoạt động gây tì đè kéo dài.
- Kiểm soát sưng nhẹ: Có thể chườm mát gián tiếp bằng dụng cụ sạch khi được hướng dẫn, tránh áp đá trực tiếp lên da hoặc chườm lên vùng đang có dấu hiệu tổn thương mạch máu.
- Dưỡng ẩm phù hợp: Sử dụng sản phẩm dưỡng ẩm dịu nhẹ, ít gây kích ứng khi bề mặt da đã đủ điều kiện chăm sóc. Tránh thử nhiều sản phẩm mới ngay sau thủ thuật.
- Bảo vệ da trước ánh nắng: Hạn chế tiếp xúc nắng trực tiếp, kết hợp che chắn vật lý. Khi các điểm tiêm đã ổn định, có thể sử dụng kem chống nắng phù hợp theo hướng dẫn chuyên môn.
- Tạm ngưng hoạt chất dễ kích ứng: Retinoid, AHA, BHA và các sản phẩm tẩy tế bào chết nên được sử dụng trở lại khi da đã hồi phục phù hợp, thay vì áp dụng một thời điểm cố định cho mọi trường hợp.
- Tránh nhiệt và vận động mạnh: Hạn chế xông hơi, tắm nước quá nóng, tập luyện cường độ cao hoặc các hoạt động gây đổ nhiều mồ hôi trong giai đoạn đầu.
- Theo dõi triệu chứng tại nhà: Hướng dẫn người bệnh nhận biết dấu hiệu bất thường và cung cấp kênh liên hệ khi cần hỗ trợ.
Với PRP tiêm đơn thuần, các phản ứng tại chỗ thường nhẹ và có thể giảm trong vài ngày. Với PRP meso kết hợp lăn kim, laser hoặc thủ thuật tạo tổn thương bề mặt, thời gian chăm sóc và yêu cầu bảo vệ da có thể khác đáng kể.
Cơ sở nên cung cấp tài liệu chăm sóc sau PRP bằng văn bản, trong đó phân biệt rõ phản ứng có thể theo dõi tại nhà với dấu hiệu cần tái khám hoặc cấp cứu. Điều này giúp hạn chế việc người bệnh tự xử lý bằng thuốc hoặc sản phẩm không phù hợp.

Làm gì để phòng ngừa biến chứng có thể xảy ra sau khi tiêm PRP?
Để phòng ngừa biến chứng sau khi tiêm PRP, cơ sở cần kiểm soát các yếu tố nguy cơ từ khâu đánh giá người bệnh, chuẩn bị chế phẩm đến kỹ thuật tiêm và chăm sóc sau điều trị. Những nguyên tắc quan trọng gồm:
- Đánh giá tình trạng người bệnh: Khai thác tiền sử bệnh lý, thuốc đang sử dụng, tình trạng đông máu, dị ứng và các yếu tố nguy cơ trước khi chỉ định PRP.
- Kiểm tra chống chỉ định: Không thực hiện khi người bệnh có nhiễm trùng tại vùng điều trị hoặc các tình trạng chống chỉ định khác chưa được kiểm soát.
- Đảm bảo vô trùng: Tuân thủ nguyên tắc vô khuẩn trong lấy máu, xử lý chế phẩm và tiêm PRP nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm trùng.
- Kiểm soát chất lượng chế phẩm PRP: Sử dụng bộ kit và vật tư phù hợp, đảm bảo quy trình chiết tách và bảo quản chế phẩm theo hướng dẫn chuyên môn.
- Chuẩn hóa kỹ thuật tiêm: Lựa chọn vị trí, độ sâu và lượng tiêm phù hợp với vùng điều trị, tránh gây tổn thương mạch máu, thần kinh hoặc chấn thương mô không cần thiết.
- Hướng dẫn chăm sóc sau tiêm: Tư vấn cách vệ sinh da, hạn chế tác động lên vùng điều trị và tránh các yếu tố có thể làm tăng kích ứng hoặc nguy cơ nhiễm trùng.
- Thiết lập quy trình theo dõi: Cung cấp dấu hiệu cảnh báo, kênh liên hệ và hướng xử lý khi xuất hiện sưng đau tăng, đỏ lan rộng, tiết dịch hoặc triệu chứng toàn thân.
Phòng ngừa biến chứng sau tiêm PRP không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật thực hiện mà còn cần sự phối hợp giữa kiểm soát vô trùng, lựa chọn chỉ định và theo dõi sau điều trị. Việc chuẩn hóa các bước này giúp cơ sở giảm thiểu rủi ro và phát hiện kịp thời những phản ứng bất thường.

Revskin hỗ trợ phòng khám, spa và bác sĩ chuẩn hóa quy trình theo dõi và xử lý phản ứng sau tiêm PRP, từ nhận diện phản ứng thông thường đến phân loại biến chứng và chăm sóc phục hồi. Cách tiếp cận này giúp cơ sở kiểm soát rủi ro chủ động hơn và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong từng giai đoạn sau thủ thuật.
Phân loại đúng phản ứng sau tiêm PRP là nền tảng để cơ sở xử lý kịp thời, tránh can thiệp không phù hợp và bảo đảm an toàn cho người bệnh trong suốt quá trình theo dõi.
Nguồn tham khảo:
- Salamanna, F., Veronesi, F., Maglio, M., Della Bella, E., Sartori, M., & Fini, M. (2015). New and Emerging Strategies in Platelet-Rich Plasma Application in Musculoskeletal Regenerative Procedures: General Overview on Still Open Questions and Outlook. BioMed Research International, 2015, 1–24. https://doi.org/10.1155/2015/846045
- Arita, A., & Tobita, M. (2024). Adverse events related to platelet-rich plasma therapy and future issues to be resolved. Regenerative Therapy, 26, 496–501. https://doi.org/10.1016/j.reth.2024.07.004


